thuanphat20
Đăng ký | Đăng nhập

Email / Điện thoại

Mật khẩu

Nhớ mật khẩu | Quên mật khẩu

Niken là gì? Toàn tập kiến thức về kim loại ngành thép và pin xe điện

Niken (Nickel) là một nguyên tố hóa học kim loại nằm ở ô số 28 trong bảng tuần hoàn, ký hiệu là Ni. Đây là một loại kim loại chuyển tiếp có màu trắng bạc, ánh kim nhẹ pha chút vàng, nổi bật với đặc tính cứng, dễ dát mỏng và khả năng chống ăn mòn tuyệt vời.

Trong tự nhiên, niken là nguyên tố phổ biến thứ năm trên Trái Đất, xuất hiện chủ yếu ở lõi và lớp vỏ hành tinh, cũng như trong các thiên thạch rơi xuống từ không gian. Ngày nay, niken được ví như "vàng xanh" của kỷ nguyên mới nhờ vai trò sống còn trong sản xuất thép không gỉ (chiếm tới 68% sản lượng toàn cầu) và công nghệ pin năng lượng cho xe điện (EV).

Ngoài ra, niken còn là chất xúc tác cho các phản ứng quan trọng trong xử lý khí thải công nghiệp. Vì vậy, niken luôn giữ vững vị trí chiến lược trong đời sống hiện đại.

niken-la-gi

1. Niken là gì? Nguồn gốc lịch sử và vị trí trong bảng tuần hoàn

Lịch sử Niken là gì? Dấu vết sử dụng niken không chủ ý đã được tìm thấy trong các hiện vật bằng đồng từ Syria có niên đại 3500 năm TCN. Người Trung Quốc cổ đại cũng đã sử dụng hợp kim "đồng trắng" (paktong) từ những năm 1700-1400 TCN.

  • Sự nhầm lẫn từ thời trung cổ: Vào thời trung cổ, các thợ mỏ Đức tìm thấy một loại quặng đỏ trông giống đồng nhưng không thể chiết tách được đồng từ đó. Họ cho rằng quặng này bị ám bởi những yêu tinh tinh quái và gọi nó là Kupfernickel (nghĩa là "đồng của yêu tinh Nick").
  • Chính thức định danh bởi nhà hóa học Thụy Điển: Mãi đến năm 1751, nhà hóa học người Thụy Điển Baron Axel Fredrik Cronstedt mới chính thức tách được niken từ quặng này và xác định nó là một nguyên tố mới.
  • Vị trí hóa học: Niken thuộc nhóm 10, chu kỳ 4 trong bảng tuần hoàn, có khối lượng nguyên tử chuẩn là 58,6934.

2. Những đặc tính vật lý và hóa học, cơ học của Niken

niken-la-gi-2

Ngoài những kiến thức về niken là gì trên, bạn có thể cần biết lý do vì sao niken được sử dụng trong các dự án khắc nghiệt? Câu trả lời nằm ở những đặc tính "siêu việt" sau:

Đặc tính vật lý

  • Tính sắt từ: Niken là một trong số rất ít nguyên tố (cùng với sắt, cobalt và gadolinium) có tính sắt từ ở nhiệt độ phòng. Nam châm vĩnh cửu Alnico có thành phần niken sở hữu lực từ ở mức trung gian giữa nam châm vĩnh cửu gốc sắt và nam châm đất hiếm, được sử dụng để chế tạo hợp kim và làm lớp mạ chống ăn mòn.
  • Độ bền và tính dẻo: Dù rất cứng nhưng niken lại cực kỳ dẻo, dễ dát mỏng thành tấm hoặc kéo thành sợi tinh vi.
  • Nhiệt độ nóng chảy cao: Niken nóng chảy ở 1455°C (2651°F) và sôi ở khoảng 2913°C, cho phép nó chịu được môi trường nhiệt cực cao.
  • Dẫn điện và dẫn nhiệt: Mặc dù kém hơn đồng, nhưng niken vẫn có khả năng dẫn điện và dẫn nhiệt tốt, ứng dụng nhiều trong linh kiện điện tử.

Đặc tính hóa học

  • Khả năng tự bảo vệ: Ở điều kiện bình thường, niken phản ứng rất chậm với không khí. Một lớp màng oxit (passivation layer) sẽ hình thành trên bề mặt, giúp ngăn chặn quá trình oxy hóa và ăn mòn sâu vào bên trong.
  • Tính trơ với môi trường: Niken bền vững trước nước, kiềm và nhiều loại axit loãng, khiến nó trở thành vật liệu lý tưởng cho các thiết bị hóa chất.

Đặc tính cơ học

Niken là kim loại trắng bạc, với bề mặt bóng loáng với đặc tính cơ học là cứng, dễ dát mỏng, dễ uốn, dễ kéo sợi.

3. Ứng dụng đột phá của Niken: Từ gia dụng đến hàng không vũ trụ

niken-la-gi-3

Hiện nay, tỷ lệ sử dụng niken trên toàn cầu là: 68% cho thép không gỉ, 10% cho hợp kim phi sắt, 9% cho mạ điện, 7% cho thép hợp kim, 3% cho ngành đúc và 4% cho các mục đích khác (bao gồm cả pin).

Với những tính chất độc đáo, niken luôn giữ vững vị trí chiến lược trong đời sống hiện đại. Tuy nhiên, tại sao Niken mang lại lợi ích đột phá cho ngành gia dụng đến ngành hàng không vũ trụ? 

3.1. Sự hiện diện hữu ích ở thép không gỉ (Stainless Steel)

Khoảng 68% sản lượng niken trên thế giới được dùng để tạo ra thép không gỉ, ngoài ra được sử dụng vào làm tiền xu. Để có chất lượng thép tốt nhất, người ta thường thêm từ 8-12% niken vào thép để tăng đáng kể khả năng chống ăn mòn, độ bền và độ cứng của thép. Trong một số trường hợp được dùng thay thế cho crom. Niken giúp:

  • Tăng cường khả năng chống gỉ sét trong môi trường ẩm ướt hoặc hóa chất.
  • Giữ cho bề mặt kim loại luôn sáng bóng, thẩm mỹ.
  • Nâng cao độ bền cơ học ở cả nhiệt độ thấp và cao.

Sự hiện diện của niken có thể thấy ở dụng cụ nhà bếp, nhà máy hóa chất và các công trình xây dựng, bồn rửa y tế…

3.2. Hợp kim cho ngành hàng không và quân sự

Niken là thành phần cốt lõi trong các siêu hợp kim như Inconel, Monel, Hastelloy, Incoloy, Nimonic, Nichrome. Việc ứng dụng niken để chế tạo hợp kim là trọng yếu với ngành công nghiệp đòi hỏi độ bền cao, và khả năng chống ăn mòn tốt.

  • Inconel: Chịu nhiệt cực tốt, dùng trong động cơ phản lực, tên lửa và lò phản ứng hạt nhân.
  • Monel: Hợp kim niken-đồng cực bền trong môi trường nước biển, dùng làm chân vịt tàu thủy và máy bơm hóa chất, ngoài ra nó còn được ứng dụng trong quy trình hóa học và ngành công nghiệp hàng không vũ trụ.
  • Nichrome: Loại hợp kim có điện trở cao, sử dụng làm bộ phận sinh nhiệt trong máy nướng bánh mì, lò nung công nghiệp và lò nung gốm.

3.3. Động lực cho cuộc cách mạng xe điện (EV)

Trong những năm gần đây, nhu cầu tìm kiếm niken là gì tăng vọt từ các nhà sản xuất pin lithium-ion. Niken giúp nâng mật độ năng lượng và kéo dài tuổi thọ pin, từ đó giúp xe điện đi được quãng đường xa hơn sau mỗi lần sạc. Đây được coi là ứng dụng chiến lược nhất của niken trong thế kỷ 21.

3.4. Xi mạ và tiền xu

  • Mạ Niken: Tạo lớp phủ bảo vệ bóng đẹp cho các đồ vật như vòi nước, tay nắm cửa, phụ tùng xe máy.
  • Đúc tiền: Dù giá niken tăng cao khiến nhiều nước chuyển sang dùng thép mạ niken, nhưng đồng 5 cent của Mỹ (US Nickel) vẫn là biểu tượng lịch sử của kim loại này.

Ngoài ra niken còn được ứng dụng trong trang sức, sản phẩm công nghệ, văn phòng phẩm, công cụ y tế, đồ gia dụng,...

4. Niken có độc không? Những lưu ý quan trọng về sức khỏe

niken-la-gi-4

Dù có nhiều lợi ích, niken gây dị ứng và tiềm ẩn nguy cơ ung thư và những rủi ro nếu không được sử dụng đúng cách.

  • Dị ứng Niken: Đây là dạng viêm da dị ứng tiếp xúc phổ biến nhất thế giới. Người bị dị ứng thường có triệu chứng ngứa, mẩn đỏ, nổi mụn nước khi đeo trang sức giả, khuy quần áo hoặc đồng hồ có chứa niken.
  • Độc tính đường hô hấp: Hợp chất Nickel Carbonyl [Ni(CO)4] là một loại khí cực kỳ độc hại và dễ nổ. Tiếp xúc lâu dài với bụi niken nồng độ cao trong công nghiệp có thể gây ung thư phổi hoặc các bệnh về đường hô hấp.
  • Lợi ích nhỏ: Ở một khía cạnh khác, một lượng cực nhỏ niken là chất dinh dưỡng cần thiết cho vi sinh vật và tham gia vào quá trình trao đổi chất của thực vật.

5. Giá Niken và tiềm năng đầu tư thị trường

Giá niken không cố định mà biến động mạnh theo nhu cầu công nghiệp.

  • Biến động lịch sử: Từ mức 6.500 USD/tấn vào những năm 1980, giá niken đã có lúc chạm ngưỡng kỷ lục 100.000 USD/tấn vào năm 2022 do những bất ổn chính trị và sự đứt gãy chuỗi cung ứng từ Nga (nhà sản xuất niken lớn hàng đầu).
  • Kênh đầu tư thay thế: Nhiều chuyên gia đánh giá niken có thể coi là một kênh đầu tư tương tự vàng nhưng gắn liền với sự thăng trầm của công nghệ toàn cầu.

Niken không chỉ là một nguyên tố khô khan trong sách giáo khoa, mà là vật liệu định hình tương lai. Dù bạn là kỹ sư đang tìm kiếm loại ống niken chịu áp suất cao, hay một nhà đầu tư đang theo dõi thị trường kim loại, việc thấu hiểu niken là gì sẽ giúp bạn đưa ra những quyết định chính xác nhất.

Xem thêm: Mạ kẽm là gì? Cẩm nang toàn tập về công nghệ xi mạ kẽm từ A-Z

In bài viết
banner_hcm_02min