
Trong bài viết này, các kỹ sư sẽ được nhận diện toàn diện bản chất sóng hài là gì, nguyên nhân của sóng hài từ đó chủ động phòng ngừa các sự cố nguy hiểm, bảo vệ thiết bị và tối ưu hóa hiệu quả kinh tế cho hệ thống điện.

Sóng hài là gì? Trước tiên, sóng hài là thành phần điện áp hoặc dòng điện có tần số là bội số nguyên của tần số cơ bản của hệ thống điện (tần số cơ bản tại Việt Nam là 50 Hz). Tác hại khi xuất hiện sóng hài, sóng điện bị méo mó, biến dạng so với hình sin lý tưởng. Công thức tần số sóng hài được tính như sau:
(trong đó h là số nguyên dương tương ứng với bậc sóng hài, fb là tần số cơ bản). Ví dụ thực tế: Dòng điện 250 Hz chạy trên lưới điện cơ bản 50 Hz chính là sóng hài bậc lẻ số 5. Thành phần dòng điện này là năng lượng hoàn toàn vô ích đối với thiết bị trên lưới, bị chuyển hóa trực tiếp thành nhiệt năng và gây tổn hao nghiêm trọng cho hệ thống.
Nguồn phát chủ yếu đến từ phụ tải phi tuyến như biến tần, bộ nguồn xung, máy hàn, lò hồ quang, đèn LED, hệ thống điện mặt trời và trạm sạc xe điện.

Sóng hài và nhiễu là các tác nhân gây méo sóng trong hệ thống điện. Tuy nhiên, chúng có sự khác biệt về đặc tính kỹ thuật. Sự khác biệt giữa nhiễu và sóng hài là gì?
Mọi dạng sóng biến dạng tuần hoàn đều có thể biểu diễn dưới dạng tổng của một sóng cơ bản hình sin (tần số 50 Hz tại Việt Nam) và một chuỗi các sóng hài hình sin bậc cao, gọi là chuỗi Fourier.
Khi cả nửa chu kỳ âm và dương của dạng sóng có tính đồng nhất, chuỗi Fourier chỉ chứa các hài bậc lẻ. Do đó, trong thực tế kỹ thuật lưới điện, các kỹ sư chủ yếu chỉ cần tập trung xử lý các thành phần sóng hài bậc lẻ như bậc 3, bậc 5, bậc 7.

Nguyên nhân phát sinh sóng hài là các phụ tải phi tuyến điển hình. Nguyên nhân cụ thể của sóng hài là gì?
Sóng hài phát sinh chủ yếu từ các tải phi tuyến – tức thiết bị có dòng điện chạy qua không tỷ lệ thuận với điện áp. Khi các thiết bị này được nối vào hệ thống, điện áp đầu vào vẫn giữ dạng hình sin chuẩn nhưng dòng qua tải bị méo dạng không còn là hình sin. Dòng điện méo dạng này tương tác ngược với trở kháng lưới điện tạo ra hiện tượng méo dạng điện áp.
Các nguồn phát thải công nghiệp điển hình bao gồm thiết bị điện tử công suất, lò hồ quang điện (dòng qua tải có dạng xung không liên tục), máy hàn, bộ khởi động điện tử và hiện tượng bão hòa từ lõi thép của máy biến áp công suất lớn. Trong đó, biến tần phục vụ điều khiển mô tơ, máy bơm, máy quạt là nguồn tạo ra sóng hài phổ biến nhất.
Biến tần hoạt động bằng cách chỉnh lưu điện AC thành DC qua cầu diode, dùng tụ DC phía sau cầu diode để làm phẳng điện áp DC, rồi dùng bộ nghịch lưu (inverter) biến đổi ngược lại AC. Sóng hài phát sinh vì dòng điện đầu vào không thể chạy qua bộ chỉnh lưu khi điện áp AC đầu vào nhỏ hơn áp DC trên tụ.
Quá trình này diễn ra ngắn ngủi mỗi pha nhưng làm dòng điện AC đầu vào bị ngắt quãng, tạo thành 4 xung dòng biên độ cao (2 xung mỗi bán kỳ), khiến độ méo hài THD dòng tăng vọt.
Bao gồm các thiết bị sử dụng bộ nguồn xung như tivi, máy tính, máy photocopy, lò vi sóng, đèn phóng điện chất khí và hệ thống chiếu sáng đèn LED.
Các hệ thống điện mặt trời, điện gió hòa lưới sử dụng bộ nghịch lưu (inverter), cùng với các trạm sạc xe điện đóng cắt tần số cao là nguồn phát sinh sóng hài bậc cao đáng kể trong những năm gần đây.

Nguyên nhân gây ra tác hại lớn của sóng hài là gì?
Thành phần sóng hài cộng thêm công suất ảo vào tổng công suất tiêu thụ của máy biến áp, làm máy biến áp quá tải, phát nóng cực độ và cháy nổ ngay cả khi lượng điện tiêu thụ thực tế vẫn nhỏ hơn công suất định mức. Sóng hài làm tăng độ rung, nóng và sinh tiếng ồn cơ học trong động cơ điện, làm giảm tới 32% tuổi thọ trung bình của các biến tần công nghiệp.
Tụ bù là thành phần tuyến tính tĩnh nên không tự sinh ra sóng hài. Tuy nhiên, dung kháng tụ bù kết hợp với cảm kháng tự nhiên của máy biến áp tạo ra mạch cộng hưởng LC song song ở tần số hài. Cộng hưởng LC khuếch đại dòng dòng điện qua tụ bù lên gấp nhiều lần, gây quá tải, phá hỏng chất điện môi, làm tụ bị phồng rộp rò rỉ hoặc phát nổ nát tụ bất thường.
Dòng điện sóng hài gây sụt áp, sập nguồn và làm phát nóng hoặc cháy dây dẫn trung tính trong hệ thống điện ba pha.
CB, aptomat, cầu chì và máy cắt bị tác động kích nhảy sai lệch đột ngột mà không rõ nguyên nhân do dòng điện bị méo dạng. Sóng hài cũng làm sai lệch hiển thị của các thiết bị đo điện năng, gây nhiễu cho hệ thống tự động hóa PLC, rơ-le điều khiển và thiết bị viễn thông.
Khi vận hành máy phát điện dự phòng (trên giàn khoan, tàu biển...), do đặc tính cảm kháng của máy phát cao hơn máy biến thế thông thường, sóng hài sẽ bị khuếch đại nghiêm trọng lên từ 3 đến 4 lần, gây hỏng hóc nặng nề hệ thống thiết bị và thậm chí cháy nổ máy phát cực kỳ nguy hiểm.

Cách đo lường, đánh giá và các tiêu chuẩn giới hạn sóng hài là gì?
THD là chỉ số đo lường quan trọng nhất thể hiện mức độ biến dạng của dòng điện hoặc điện áp. Chỉ số này được tính bằng tỷ số giữa căn bậc hai tổng các thành phần sóng hài với biên độ của tần số cơ bản. Một hệ thống có chỉ số THD nhỏ hơn 5% thường được xem là đạt chuẩn chất lượng điện năng. Tại Việt Nam, nhiều nhà máy có mức THD dao động thực tế từ 7–12%, gây ra tổn thất điện năng và chi phí vận hành rất lớn.
Sử dụng máy phân tích chất lượng điện năng (Power Quality Analyzer), máy hiện sóng số (Digital Oscilloscope), hoặc đồng hồ đo tích hợp chỉ số THD. Các thiết bị này tích hợp thuật toán FFT (Fast Fourier Transform) để bóc tách sóng tổng hợp thành các phổ tần số riêng biệt nhằm xác định rõ bậc và biên độ của từng sóng hài.
Việc kiểm tra định kỳ và giám sát liên tục bằng các công cụ đo đếm giúp phát hiện sớm các vấn đề sóng hài. Đo đếm kiểm tra phải thực hiện kéo dài ít nhất 24 giờ với chu kỳ 10 phút 01 lần đo theo tiêu chuẩn IEC1000-4-7 nhằm đánh giá chính xác mức giới hạn dòng điện sóng hài của phụ tải khách hàng.
Bạn đã biết các giải pháp giảm sóng hài là gì chưa? Tìm hiểu nhanh cách tối ưu chi phí và các biện pháp sau đây.

Lắp đặt cuộn kháng AC hoặc cuộn kháng DC ở đầu vào hoặc đầu ra của biến tần để làm mịn dòng điện hài. Lọc sóng hài cho tụ bù: Lắp nối tiếp Cuộn kháng lọc sóng hài (loại cuộn kháng 6%, 7%, 14% được chế tạo tương ứng với các dung lượng khác nhau của tụ) nối tiếp với tụ bù. Việc lắp nối tiếp này (ví dụ cuộn kháng Mikro 7% nối tiếp tụ bù 50kVAr) giúp bẫy sóng hài bậc 5, bậc 7, tránh hiện tượng cộng hưởng LC và bảo vệ tụ bù khỏi nguy cơ phồng nổ.
Lắp đặt hệ thống giám sát THD online để nhận cảnh báo sớm trước khi xảy ra sự cố cháy nổ. Đồng thời, tối ưu hóa dây dẫn và hệ thống kết nối tiếp địa để hạn chế tổn thất và triệt tiêu nguy cơ cộng hưởng.
Vậy là bạn đã hiểu sóng hài là gì. Giải pháp để ngăn ngừa tổn thất gồm cuộn kháng, bộ lọc thụ động/chủ động, cân bằng tải, chỉnh lưu 12 xung, thiết kế dây trung tính đúng chuẩn và giám sát THD online, giúp giảm tổn thất, ngăn sự cố và tối ưu chi phí vận hành.
Xem thêm: Hiệu điện thế là gì? Cẩm nang tri thức và bảo vệ an toàn điện
Đơn vị thiết lập: Công Ty TNHH Vật Tư Công Nghiệp Thuận Phát
Địa chỉ: 205B, Cự Khê, Thanh Oai, Hà Nội
Tel: 0965 241 836. Email: congnghiepgroup@gmail.com
Tổng hợp tin tức công nghiệp mới nhất !
